Değerler Nedir? Erkek Kimliğinin Temeli
"Kim olduğumu biliyorum" diyebilmek için önce şunu bilmek gerekiyor: Ne için duruyorum?
Bu soru değerlerin sorusu.
Ve pek çok erkek bu soruya gerçekten cevap vermemiş. Hayatı başkalarının beklentileri, kültürel şablonlar ve anlık tercihler üzerine kurmuş. Değerleri var ama netleştirilmemiş, test edilmemiş, gerçekten sahiplenilmemiş.
Bu belirsizlik hem kimlik istikrarsızlığına hem karar zorunluluğunun ağırlığına hem anlam eksikliğine yol açıyor.
Değerler Nedir? Tam Tanım
Değerler, bireyin hayatını yönlendiren, arzu edilir olanı temsil eden ve karar vermede referans noktası işlevi gören istikrarlı inanç ilkeleridir.
Hedeflerden farklı: Hedef bir uç nokta "şu ana kadar bu kadar kilometre koştum." Değer bir yön "sağlığıma değer veriyorum." Hedef tükenir, değer tükenmez.
İnançlardan farklı: İnanç "dünya böyle çalışıyor" tanımlayıcı. Değer "benim için önemli olan bu" normatif ve yönlendirici.
Duygulardan farklı: Duygular gelip geçici. Değerler istikrarlı. Öfkeli olduğunda "adalet" değerin değişmez ama öfken geçer.
Değerlerin üç kritik özelliği:
Yönlendirici: Her önemli kararın arkasında değer sistemi var. "Bunu yapmalı mıyım?" sorusunun cevabı değer sisteminden geliyor ya bilinçli ya bilinçdışı.
Durumlar ötesi: Değerler bağlamdan bağımsız çalışıyor. "Dürüstlük" değerin işte, evde, arkadaşlarla hepsinde geçerli.
Hiyerarşik: Değerlerin göreceli önemi var. İki değer çatışınca hangisi önce gelir? Bu hiyerarşi kararların gerçek motoru.
Shalom Schwartz ve Değer Teorisi
Shalom Schwartz, 1992'den itibaren 68 ülkede 100.000'den fazla katılımcıyla yürüttüğü araştırmalarla değer teorisini en kapsamlı biçimde sistematize etti.
Schwartz'ın 10 Temel Değer
1. Öz-yönelim (Self-Direction): Bağımsız düşünce ve eylem. Seçmek, yaratmak, keşfetmek.
2. Uyarılma (Stimulation): Heyecan, yenilik, meydan okuma.
3. Hedonizm: Kişisel zevk ve duyusal tatmin.
4. Başarı (Achievement): Sosyal standartlara göre kişisel başarı.
5. Güç (Power): Sosyal statü, prestij, kaynaklar ve insanlar üzerinde kontrol.
6. Güvenlik (Security): Toplumun ve bireysel ilişkilerin güvenliği ve istikrarı.
7. Uyum (Conformity): Başkalarını üzmesi muhtemel eylem ve dürtülerin kısıtlanması.
8. Gelenek (Tradition): Kültürel geleneklere saygı ve bağlılık.
9. İyilikseverlik (Benevolence): Yakın çevrenin refahını korumak ve geliştirmek.
10. Evrenselcilik (Universalism): Tüm insanların ve doğanın refahı.
Dairesel Model: Değerler Çatışıyor
Schwartz'ın en kritik katkısı değerlerin dairesel bir yapıda organize olduğunu göstermesi. Zıt değerler dairenin karşı taraflarında yani çatışıyor.
Öz-yönelim ↔ Uyum: Bağımsız hareket etmek ile kurallara uymak.
Başarı ↔ İyilikseverlik: Kişisel başarı ile başkalarının iyiliği.
Güç ↔ Evrenselcilik: Kişisel güç ile tüm insanların refahı.
Bu çatışmalar değer sisteminin kaçınılmaz gerilimleri. Ve bu gerilimleri görmek hem kararları anlamlandırmayı hem değer hiyerarşisini netleştirmeyi sağlıyor.
Değer Çatışması: Kaçınılmaz Gerilimler
Hayatın kritik kararlarının büyük çoğunluğu değer çatışmasından kaynaklanıyor.
Başarı vs. Aile: "Terfi için çok çalışacağım" → kariyer başarısı değeri. "Evde daha fazla zaman geçireceğim" → aile/bağ değeri. İkisi çatışınca hangisi önce gelir?
Özgürlük vs. Güvenlik: Risk alıp yeni bir şey denemek → özgürlük ve büyüme değeri. Mevcut konumu korumak → güvenlik değeri.
Dürüstlük vs. Uyum: Doğruyu söylemek birini incitecek → dürüstlük değeri. Sosyal uyumu korumak → uyum değeri.
Bu çatışmalar ahlaki ikilem değil değer hiyerarşisi sorusu. "Hangisi benim için daha önemli?" sorusu netleştiğinde karar çok daha kolay oluyor.
Değer çatışmasını bilinçdışı çözmek genellikle şunu üretiyor: Karar veriliyor ama içten bir "yanlış yaptım" hissi kalıyor. Bu his çoğunlukla bastırılmış değerin sesidir.
ACT Çerçevesinde Değerler: Neden Kritik?
Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), değerleri psikolojik esnekliğin merkezi olarak konumlandırıyor.
Steven Hayes ve meslektaşlarının geliştirdiği ACT modelinde değerler, zorlu duygular ve düşüncelerle yüzleşilirken yönü gösteren pusula.
ACT'ın değer tanımı: Değerler seçilen yaşam yönleri. Hedefler değil süreç. "Sağlıklı olmak istiyorum" hedef. "Sağlığıma değer veriyorum" değer hedefe ulaşsam da ulaşmasam da bu yönde yürümeye devam ediyorum.
Psikolojik esneklik: Zorlu duygular geldiğinde dahi değer doğrultusunda hareket edebilmek. Kaygı varken bile meydan okumaya yönelmek. Hayal kırıklığı varken bile ilişkilerde açık kalmak.
Değer netliği ve psikolojik sağlık: ACT araştırmaları, değer netliğinin psikolojik esneklikle güçlü korelasyon gösterdiğini buldu. Ne için yaşadığını bilen biri zorlu duyguları daha kolay tolere ediyor çünkü anlam var.
Değerlerin Nörobiyolojisi
Değerler soyut felsefi kavramlar gibi görünse de beyinde çok somut süreçlere karşılık geliyor.
Prefrontal Korteks ve Değer Tabanlı Karar Verme
Orbital ve ventromedial prefrontal korteks (vmPFC), değer tabanlı karar vermede merkezi rol oynuyor. Bu bölge "bu benim için ne kadar önemli?" hesabını yapıyor.
Antonio Damasio'nun somatik belirteç hipotezi: Geçmiş deneyimler değer sistemini şekillendiriyor. Ve bu değer sistemi kararlar sırasında hem bilinçli hem duygusal (bedensel) sinyaller üretiyor.
Değerlere uygun kararlar tipik olarak "doğru hissettiriyor" bedensel bir onay. Değerlere aykırı kararlar "yanlış hissettiriyor" değer ihlali sinyali.
Ahlaki Karar Vermede Duygusal Entegrasyon
Joshua Greene'nin araştırmaları, ahlaki kararların hem "hızlı/duygusal" hem "yavaş/analitik" sistemleri devreye soktuğunu gösterdi.
Değerlere dayalı kararlar bu iki sistemi entegre ediyor: Hem duygu (değer ihlali hissi) hem analitik değerlendirme (bu karar değerlerimle tutarlı mı?).
Erkek Değer Krizi: Sosyolojik Analiz
Modern erkekler değer belirsizliğiyle özel bir biçimde mücadele ediyor. Neden?
Değer Şablonlarının Çözülmesi
Geleneksel erkek kimliği belirgin değer şablonları sunuyordu: Koruyucu, kazanan, güçlü, sadık. Bu şablon tartışmalı hale geldi ama yerine ne geldi?
"Eski erkek şablonu yanlış" mesajı yaygınlaştı. Ama "yeni erkek şablonu ne?" sorusu çoğunlukla belirsiz kaldı.
Bu belirsizlik erkekleri iki uçtan birine itiyor: Ya eski şablona sıkıca yapışmak ya da kimlik boşluğunda kalmak.
Gerçek çözüm üçüncü yol: Kendi değer sistemini bilinçli olarak inşa etmek ne kültürel şablona körlükle uymak ne de belirsizlikte kalmak.
Başarı Değerinin Tuzağı
Erkek kültüründe başarı değeri çok ağır basıyor. Kariyer, statü, maddi kazanım bunlar hem görünür hem ölçülebilir.
Ama başarı tek değer olduğunda ya da diğer tüm değerlerin üzerine çıktığında sorunlar başlıyor:
- İlişkiler ihmal ediliyor ("sonra zaman ayırırım")
- Sağlık ikinci plana atılıyor ("bu proje bitsin")
- Anlam arayışı erteleniyor ("başarıya ulaşınca anlam gelir")
Bu ertelemeler çoğunlukla gerçekleşmiyor. Çünkü başarı katmanında daha fazla başarı için yer her zaman var.
Performatif Değer vs. Gerçek Değer
Erkekler çoğunlukla "değerlerine bağlı" görünmek için değerleri performatif kullanıyor. "Ben dürüstlüğe değer veririm" demek ile dürüst olmak gerektirdiğinde gerçekten dürüst olmak farklı.
Test şu: Değer pahalı olduğunda hâlâ tutuyor musun? Dürüstlük seni dezavantajlı konuma soktuğunda, o ilişkiyi ya da fırsatı kaybetme riski varken hâlâ dürüst davranıyor musun?
Tarihten: Değer Temelli Kimliği Yaşayan Figürler
Viktor Frankl ve Anlam Değeri
Viktor Frankl, toplama kampında her şeyini kaybetti. Ama hayatta kalmasını sağlayan şey bir değere anlama tutunmak oldu.
Frankl'ın sonucu: İnsanlar her şeyi elinden alınsa bile tepkilerini seçme özgürlüğünü elinde tutar. Ve bu özgürlük, değerlere dayalı seçimdir.
"Her şey alınabilir ama son insan özgürlüğü değil koşullar ne olursa olsun kendi tutumunu seçme özgürlüğü."
Frankl'ın anlam değeri, tüm dış koşullar ortadan kalktığında bile yerini korudu. Bu değerin en sert testimden geçmesi.
Mandela ve Uzlaşma Değeri
Nelson Mandela, 27 yıl hapis yattıktan sonra serbest kaldığında sistematik bir intikam stratejisi izleyebilirdi hem hukuki hem siyasi zemin vardı.
Seçmedi. Uzlaşma değeri kırık bir ülkeyi bir arada tutmak intikam değerinin önüne geçti.
Bu tercih hem kişisel hem siyasal düzeyde değer hiyerarşisinin pratiği. Çok daha kolay bir yol vardı. Ama değer farklıydı.
Camus ve Absürd Karşısında Değer
Albert Camus, hayatın anlamsız olduğu tespitiyle başladı ama teslim olmadı. "Sisyfos'u mutlu hayal etmeliyiz" cümlesi, anlam yokken bile değerlere bağlı kalmayı seçmektir.
Camus'un değeri: Absürd karşısında direnç ve yaratma. Koşullar değeri meşrulaştırmıyor değer kendinden meşrulaştırılıyor.
Değer Netliği: Pratik Keşif Protokolü
Adım 1: Değer Envanteri
Aşağıdaki kategorilerde sana en anlamlı gelen 3-5 değeri seç:
İlişkisel: Sadakat, güven, sevgi, bağlantı, şefkat, dürüstlük, saygı
Bireysel: Özgürlük, büyüme, başarı, cesaret, disiplin, otantiklik, bağımsızlık
Toplumsal: Adalet, katkı, liderlik, sorumluluk, dayanışma
Varoluşsal: Anlam, yaratıcılık, bilgelik, spiritüellik, doğa
Seçimin ne kadar "olması gerektiği"nden bağımsız olduğunu kontrol et. "Başarıya değer vermeliyim" değil "gerçekten neye değer veriyorum?"
Adım 2: Öncelik Testi
Seçtiğin değerleri ikişer ikişer karşılaştır. "X ile Y arasında seçmek zorunda kalsaydım, hangisini seçerdim?"
Bu egzersiz değer hiyerarşini açığa çıkarıyor. Düşündüğün öncelik ile gerçek öncelik çoğunlukla farklı çıkıyor.
Adım 3: Yaşam Kanıtı
Her değer için sor: "Bu değeri son 3 ayda somut olarak nasıl yaşadım?"
Eğer değer söylemde var ama pratikte yok ya gerçek değer değil ya da davranış değerle tutarsız.
Bu ayrım acı verici ama dönüştürücü.
Adım 4: Çatışma Haritası
Değerlerin birbirleriyle çatıştığı durumları listele. "Dürüstlük değerim ailem/iş/arkadaşlarımla X durumda çatışıyor."
Bu çatışmaları önceden görmek ve kararı hazır tutmak hem değer tutarlılığını hem karar kalitesini artırıyor.
Adım 5: Değer Beyanı
Her temel değer için bir cümle yaz: "Ben [değer] için [somut davranış] ile duruyorum."
"Ben dürüstlük için, rahat yalandan zor gerçeği seçerim."
"Ben büyüme için, rahat olmaktan zorlu olana yönlerim."
Bu beyanlar hem netleştiriyor hem taahhüt üretiyor.
Değerler ve Kararlar: Günlük Uygulama
Değer netliği soyut bir egzersiz değil karar kalitesini doğrudan etkiliyor.
"Değerimle tutarlı mı?" filtresi: Her önemli kararda önce bu soruyu sor. Özgürlük değerin varsa, seni kısıtlayan bir fırsata "evet" demek bu filtreden geçmiyor.
Değer ihlali sinyali: İçten bir rahatsızlık, suçluluk ya da "yanlış yaptım" hissi çoğunlukla değer ihlalinin sinyali. Bu sinyali "zayıflık" değil değer sisteminin geri bildirimi olarak oku.
Uzun vadeli vs. kısa vadeli: Değer tabanlı kararlar çoğunlukla kısa vadede maliyetli ama uzun vadede kimlik tutarlılığını ve anlam hissini destekliyor. "Anlık çıkarım değil, değerlerim" çerçevesi bu gerilimi yönetmeyi kolaylaştırıyor.
Değerlere tutarsız davranmanın kimlik üzerindeki etkisini ego nedir yazımızda ele aldık ego bütünlüğü değer tutarlılığına dayanıyor.
Değerler ve İlişkiler
Değerler hem bireysel kimliği hem ilişki kalitesini belirliyor.
Değer uyumu: Uzun vadeli ilişkilerde temel değerlerin örtüşmesi kritik. Sevgi yetmez değer sistemi çok farklıysa yaşam yönleri zaman içinde ayrışıyor.
Değer çatışması ilişkide: İki insanın değer hiyerarşisi farklı olduğunda çatışma kaçınılmaz. "Sen çok çalışıyorsun" eleştirisi çoğunlukla "başarı" ve "ilişki" değerlerinin hiyerarşi çatışmasının yüzeysel ifadesi.
Değerleri paylaşmak: Gerçek yakınlık değerleri paylaşmak hem "ne istiyorum" hem "neden istiyorum" düzeyinde. Bu paylaşım yüzeysel iletişimin çok ötesinde bağ üretiyor.
Değerlerin ilişkilerdeki bu boyutunu sağlıklı ilişki nedir yazımızda ele aldık.
Değer Netliği ve Psikolojik Sağlık: Araştırma Bulguları
Değer netliğinin psikolojik sağlık üzerindeki etkisi araştırmalarla kapsamlı biçimde belgelenmiş.
ACT meta-analizleri: Değer netliği ne için yaşadığını bilmek psikolojik esneklikle %0.50'nin üzerinde korelasyon gösteriyor. Bu hem klinik hem sağlıklı popülasyonlarda tutarlı.
Anhedonia ve anlam: Değer belirsizliği "hiçbir şey önemli değil" hissine zemin hazırlıyor. Zevk kapasitesi var ama "ne için?" sorusu yanıtsız kalıyor.
Karar yorgunluğu: Değer hiyerarşisi net olmayan biri her kararı sıfırdan analiz etmek zorunda. Bu hem bilişsel hem duygusal enerji tüketiyor. Değer netliği kararları hızlandırıyor ve daha az enerji harcatıyor.
Kimlik istikrarı: Araştırmalar değer netliğinin kimlik sürekliliğiyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Değerler netleştikçe "ben kimim?" sorusu daha stabil bir cevap buluyor.
Değerler ve Stoacılık: Antik Bilgeliğin Modern Karşılığı
Stoacılık değer felsefesinin en kapsamlı antik çerçevelerinden biri. Stoacıların değer sisteminin özü: Kontrol edilebilirlik.
Dış iyiler (external goods): Sağlık, zenginlik, itibar, başkalarının onayı bunlar tercih edilir ama tam kontrolünüzde değil.
İç iyiler (internal goods): Erdem, akıl, karakter bunlar tam kontrolünüzde. Ve Stoacılara göre gerçek değer yalnızca burada.
Erkek için pratik Stoacı değer çerçevesi:
Epiktetos şöyle soruyordu: "Bu benim kontrolümde mi?" Kontrolündeyse değerlerine göre en iyi eylemi seç. Kontrolünde değilse tercih edebilirsin ama bağlanma.
Modern değer psikolojisiyle örtüşme: Dışsal başarı ve statü değerleri kontrole bağlı dolayısıyla kırılgan. İç değerler (dürüstlük, cesaret, büyüme) eylemle ifade ediliyor daha stabil.
Stoacılığın bu değer çerçevesini stoacılık nedir yazımızda kapsamlı inceledik.
Değer Hirsatı: Başkalarının Değerlerini Yaşamak
"Değer hırsatı (value theft)" kavramı: Kendi değerlerin dışında başkalarının sana dayattığı değerleri sahiplenmiş gibi yaşamak.
Erken dönemde ebeveynlerin değerleri içselleştiriliyor bu sağlıklı gelişimin parçası. Ama bu değerlerin gerçekten kendi değerlerin olup olmadığını hiç sorgulamadan yetişkinliğe taşımak, başkasının hayatını yaşamak demek.
Soru: "Başarıya değer veriyorum" bu gerçekten benim değerim mi, yoksa ailemden/kültürel mesajdan mı geliyor? İkisi aynı olabilir. Ama soruyu sormak kritik.
Test: Bu değere uymak sana enerji ve anlam mı veriyor? Yoksa zorunluluk mu hissettiriyor?
Değer netleştirme pratiği aynı zamanda değer sahiplenme pratiği. Hangi değerler gerçekten senin, hangiler "olması gereken"?
Değer Temelli Hedef Belirleme
Değerler ve hedefler birlikte çalışınca en güçlü motivasyon sistemi oluşuyor.
Değerden hedef: Önce değer net, sonra bu değeri ifade eden hedef. "Sağlığıma değer veriyorum" değeri → "Bu yıl haftada 4 antrenman yapacağım" hedefi. Değer kaybolmaz, hedef tükenir ve yeni bir hedef ortaya çıkar.
Hedeften değer: Tersine çalışmak: "Şu hedefe ulaşmak istiyorum" → "Bu hedef hangi değerimden geliyor?" Cevap yoksa ya da belirsizse hedef motivasyonu kırılgan olacak.
Değer uyumlu hedef: Tüm temel değerlerini karşılayan hayat tasarlamak. "Başarı değerim kariyeri, ilişki değerim aileyi, büyüme değerim öğrenmeyi kapsıyor. Bunların hepsine zaman ve enerji veriyorum."
Bu bütünleşik tasarım hem anlam hem istikrar hem motivasyon üretiyor.
Değerleri Aktivasyona Taşımak: Günlük Pratikler
Değerler netleştikten sonra günlük hayata taşınması gerekiyor. Aksi halde soyut kalıyor.
Sabah sorusu: "Bugün hangi değerim için bir adım atacağım?"
Akşam yansıması: "Bugün değerlerimle ne kadar tutarlıydım? Nerede saptım?"
Karar filtresi: Önemli kararlardan önce: "Bu değerlerimle tutarlı mı?"
Değer ritüelleri: Her değer için somut, tekrarlayan bir pratik. Sağlık → sabah egzersiz. Öğrenme → günlük okuma. Bağlantı → haftalık derin sohbet.
Bu ritüeller değerleri soyut ilkelerden somut kimliklere dönüştürüyor: "Ben sağlığa değer veren biriyim" → "Sabahları egzersiz yapan biriyim."
Değer Krizi: Değerler Sarsıldığında
Bazen büyük bir yaşam olayı değer sistemini sarıyor.
Sevilen birini kaybetmek. Kariyer çöküşü. Ayrılık. Ciddi hastalık.
Bu anlarda "neden?" sorusu değer sistemini doğrudan sorguluyor. Ve bu sorgulama acı verici ama dönüştürücü olabilir.
Viktor Frankl'ın içgörüsü burada değerli: Anlam kriz anında yaratılıyor. Değerler sadece iyi zamanlarda değil özellikle kriz anında test ediliyor ve güçleniyor.
Travmanın bu kimlik boyutunu travma nedir erkek için tanım yazımızda ele aldık travma sonrası büyüme çoğunlukla değer netleşmesiyle bağlantılı.
Değerler ve Öz-Saygı: Köklü Bağlantı
Nathaniel Branden'ın öz-saygı çalışmaları, değer tutarlılığıyla öz-saygı arasındaki köklü bağlantıyı gösteriyor.
Branden'a göre öz-saygının iki bileşeni var: Öz-yeterlilik (kendi kapasiteme güven) ve öz-değer (kendimi sevilmeye layık görmek).
Her iki bileşen de değer tutarlılığıyla besleniyor: Değerlerime uygun davrandığımda öz-saygı güçleniyor. Değerlerimi ihlal ettiğimde küçük de olsa öz-saygı zayıflıyor.
Bu mekanizma onay aramanın kırılgan öz-saygısından farklı: Değer temelli öz-saygı dışarıdan onay beklemeden çalışıyor. "Değerlerime göre yaşadım" iç onayı yeterli.
Pratik: Her gün, küçük de olsa, değerine uygun bir eylem. Birikimli olarak bu hem öz-saygıyı hem kimlik tutarlılığını güçlendiriyor.
Toplumsal Değerler ve Kişisel Değerler: Fark ve Gerilim
Kişisel değerler ile toplumun beklediği değerler çakışmayabilir ve bu gerilim sağlıklı.
Örnek: Toplum "başarılı ol, statü kazan" mesajı verirken senin temel değerlerin arasında sanatsal yaratma veya basit yaşam var. Bu gerilim acı verici olabilir ama baskıya boyun eğmek değerlere ihanet.
Schwartz'ın bulgusu: Değer öncelikleri kültürler arasında farklı. Bireyci kültürler öz-yönelim ve başarıyı öne çıkarıyor. Kolektivist kültürler uyum ve iyilikseverliği. Türkiye'de bu iki kültürün gerilimi güçlü hissediliyor.
Bu gerilimi görmek hem kendi değer sistemini anlamlandırmayı hem toplumsal baskıyla sağlıklı ilişki kurmayı sağlıyor.
Değer Hiyerarşisi Testi: Gerçek Öncelikler
Değer hiyerarşini teoride bilmek ile pratikte yaşamak farklı. Bu test ikisi arasındaki boşluğu görünür kılıyor.
Zaman testi: Son ayda zamanını en çok nereye harcadın? Bu dağılım değer hiyerarşini yansıtıyor mu?
Para testi: Son 3 ayda paranı en çok neye harcadın? Bu dağılım değer hiyerarşini yansıtıyor mu?
Enerji testi: Hangi aktiviteler sana enerji veriyor, hangiler alıyor? Enerji veren aktiviteler genellikle değer uyumlu.
Öfke testi: Hangi ihlaller seni en çok öfkelendiriyor? Değer ihlalleri güçlü duygusal tepki üretiyor. Öfke neyin değerin olduğunu gösteriyor.
Bu dört testin kesişimi gerçek değer hiyerarşini ortaya koyuyor. Ve bu hiyerarşi söylenen ile yapılan arasındaki boşluğu netleştiriyor.
Seçkin Erkeğin Arşivi
Değer netliği, erkek kimliği inşası ve yaşam yönünü sistematik olarak belirlemek için Seçkin Erkeğin Arşivi 7 kitapta kapsamlı bir çerçeve sunuyor.
Tüm ürünler: erkekbenligi.com/collections/all
Sık Sorulan Sorular
Değerler değişir mi?
Evet ama yavaş. Araştırmalar temel değerlerin özellikle büyük yaşam olayları (çocuk, kayıp, ciddi hastalık) sonrasında anlamlı biçimde değişebildiğini gösteriyor. Yaşla birlikte evrenselcilik ve iyilikseverlik değerleri genellikle artıyor, güç ve başarı değerleri azalıyor.
Başkasının değerlerini benimsemek yanlış mı?
Değerler hem bireysel hem kültürel/sosyal kaynaklı. Tamamen özgün değer sistemi mümkün değil. Önemli olan: İçselleştirme gerçek mi yani bu değer benim için gerçekten anlamlı mı yoksa baskı ya da onay korkusundan mı geliyor?
"Değerlerimi bilmiyorum" diyenler ne yapmalı?
Tam olarak bu yazıdaki adımları uygula. Ama özellikle şuna dikkat et: Değerlerin söylemde değil davranışta görünür. "Son 3 ayda neye zaman ve enerji harcadım?" sorusu gerçek değer sistemini ortaya çıkarıyor. Bu cevap "olması gereken" değerleri değil şu an gerçekten yaşananları gösteriyor.
"Kim olduğumu biliyorum" demek değer sistemine dayanıyor.
Değerler hayatın pusuları. Hedefler değişir, koşullar değişir, duygular gelip geçer. Ama değerler gerçekten sahiplenilmiş, test edilmiş, somut davranışa dönüştürülmüş kim olduğunun istikrarlı zemini.
Schwartz'ın değer çatışma modeli bize şunu öğretiyor: Değerler arasındaki gerilimler kaçınılmaz. Soru hangisinin önce geleceği ve bu soruyu cevaplamak kimlik netliğinin özü.
Viktor Frankl'ın en ağır koşullarda öğrettiği şeyi hatırla: Her şey alınabilir ama değer temelli seçim özgürlüğü değil.
Bilimsel Kaynaklar:
- Shalom Schwartz (1992). Universals in the content and structure of values. Advances in Experimental Social Psychology
- Shalom Schwartz et al. (2012). Refining the theory of basic individual values. Journal of Personality and Social Psychology
- Steven Hayes et al. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change. Guilford Press
- Antonio Damasio (1994). Descartes' Error: Emotion, Reason and the Human Brain. Putnam
- Joshua Greene (2013). Moral Tribes: Emotion, Reason, and the Gap Between Us and Them. Penguin
- Viktor Frankl (1946). İnsanın Anlam Arayışı (Man's Search for Meaning)
- Milton Rokeach (1973). The Nature of Human Values. Free Press
- Gordon Allport (1961). Pattern and Growth in Personality. Holt, Rinehart and Winston
